Funkcje hipotezy w procesie badawczym

Niniejszy tekst może być przydatny przy pisaniu następujących opracowań: prace inżynierskie, prace licencjackie i prace magisterskie. Coraz częściej pisanie prac zawiera w sobie elementy metodologiczny i wymagane jest przeprowadzenie badań. Stąd kolejny tekst o hipotezach i będzie ich jeszcze więcej z czasem.

przez pojęcie hipoteza rozumie się każde przewidywanie lub przypuszczenie oparte na istniejącej wcześniej wiedzy, na zaobserwowanych nowych faktach, a najczęściej na jednym i drugim. Zadaniem hipotezy jest nie tylko zsumowanie starych i nowych faktów, ale przede wszystkim ich wyjaśnienie. Stwierdzenia te prowadzą do obciążenia hipotezy kilkoma ważnymi dla rozwoju nauki funkcjami metodycznymi, których rzeczywistym źródłem są:
teoria naukowa i wyprowadzone z niej konsekwencje, – spostrzeżenia poczynione przez innych badaczy przy analizie istniejącego stanu wiedzy lub wyników obserwacji obiektów i zjawisk, wnioski (a często spostrzeżenia) wysunięte w toku własnych badań.
Najczęściej wymienianą w piśmiennictwie funkcją hipotezy jest funkcja eksplanacyjna (wyjaśniająca) polegająca na ujawnieniu istoty wyjaśnianego obiektu (lub zjawiska), która z kolei stanowi określony sposób zorganizowania całości tych charakterystycznych cech obiektu, których wyeliminowanie (każdej z osobna lub wszystkich razem) jest równoznaczne ze zniszczeniem obiektu. Inaczej mówiąc, obiekt przestałby być zgodny z jego definicją. Ujawnienie istoty obiektu może być dokonane tylko przez poznanie jej reakcji z istotami innych obiektów. Stosunki i związki między obiektami opisywane są w postaci praw nauki. Tak więc wyjaśnić jakieś zdarzenie (fakt) lub obiekt – znaczy wykazać, że podlegają one określonemu prawu lub zbiorowi praw. Prawa nauki mogą odzwierciedlać: substancjonalne, atrybutywne, przyczynowo-skutkowe (zwłaszcza funkcjonalne), strukturalne stosunki rozpatrywanego obiektu lub zjawiska.
Realizacja eksplanacyjnej funkcji hipotezy polega na wykazaniu, że rozpatrywany obiekt podlega (spełnia warunki) określonemu prawu naukowemu. W przypadku pozytywnej weryfikacji hipotezy o zgodności obiektu z prawem naukowym następuje przypisanie temu obiektowi cech innych obiektów spełniających to prawo. Warto pamiętać, że za prawo naukowe uważa się zdanie odpowiadające ogólnemu schematowi: „Dla każdego przedmiotu X, jeśli znajdzie się on w warunkach C, spełniona jest zależność D”. Takie rozwiązanie jest szczególnie przydatne jeśli chodzi o prace licencjackie.
Eksplanacyjna funkcja hipotezy z racji różnych motywów wyjaśniania generuje różne odmiany hipotez odpowiadające charakterowi wyjaśnień.
Następną funkcją hipotezy jest funkcja retrospekcyjna. Występuje wtedy, kiedy hipotezę formułuje się na podstawie stanu wiedzy zastanego przez twórcę hipotezy, który zamierza sprawdzić, jakimi drogami następował rozwój problemu, kierunku naukowego czy dyscypliny naukowej. Funkcja ta jest szczególnie przydatna wtedy, kiedy próbuje się odnaleźć przyczyny zaniku jakichś kierunków badawczych lub zaprzestania rozwiązywania problemów naukowych.
Kolejną funkcją hipotezy jest funkcja korekcyjna polegająca na wyszukiwaniu błędów w rozumowaniu lub metodzie badawczej i odnajdywaniu przyczyn ich wystąpienia. Funkcja ta jest ściśle związana z funkcją retrospekcyjna, ponieważ świadomość wystąpienia błędów w pracy naukowej powstaje dopiero po jakimś czasie.

Funkcja korekcyjna jest zwykle następstwem weryfikacji wiedzy, jakiej się dokonuje po zaobserwowaniu nowych, wcześniej nieznanych faktów. Formułuje się wtedy hipotezy korygujące zastany stan wiedzy.
Za pomocą hipotez nauka stara się również rozszerzyć zakres istniejącej wiedzy przez uogólnienie spostrzeżeń. Formułuje się w takich przypadkach hipotezy wyznaczające granicę uogólnienia. Pochodną takiego działania jest funkcja prognostyczna wobec rezultatów badań. Wynika to z konsekwencji głoszącej, że jeżeli hipoteza jest prawdziwa, to w przewidywanych badaniach powinno się uwzględniać określone wyniki już uzyskane w procesach badawczych.
Hipoteza spełnia także funkcję integracyjną polegającą na łączeniu poszczególnych elementów wiedzy w większe, lepiej zorganizowane całości.
Jeśli więc hipoteza została wygenerowana na skutek odkrycia nowych faktów, to jej zadaniem jest znalezienie połączenia z systemami wiedzy istniejącej. To połączenie może odbyć się przez zinterpretowanie tych faktów z punktu widzenia istniejących teorii albo przez modyfikację teorii. Zdarza się, że w wyniku takiej integracji hipotezy włączane są do teorii, co rozszerza zakres treściowy teorii i wzbogaca jej możliwości integracyjne, ale może się zdarzyć, że osłabia jej wiarygodność.
Analiza funkcji hipotezy prowadzi do kilku ważnych dla posługiwania się hipotezami wniosków.
1. Hipoteza badawcza powinna być związana z problemem, dlatego jej funkcje oraz ich układ hierarchiczny zależą od charakteru i cech problemu badawczego. W większości przypadków hipotezę realizuje wiele funkcji, które mogą tworzyć różne układy strukturalne, np. szeregowy, równoległy, hierarchiczny itp. Od takiego układu zależy kolejność realizacji funkcji i metoda badawcza przyjęta do sprawdzania jej prawdziwości.
2. Hipoteza powinna być naukowo uzasadniona, z czego wynika, że naukowa argumentacja powinna mieć również wnioski dotyczące zrealizowanych funkcji.